Hélt tölu fyrir Amnesty international á Egilsstöðum í gærkvöld. Hér er hún.
Kæru vinir.
Ég vil byrja á því að þakka það traust sem mér er sýnt með því að hafa verið fenginn til þess að tala hér, það er mikill heiður. Og ég þakka af öllu mínu hjarta.
Í sjálfu sér hef ég samt í raun ekkert að segja. Maður er alltaf orðlaus gagnvart ofbeldi, enda er ofbeldi það sem tekur við þegar samskiptum sleppir, þegar ekki er hægt að tala saman, á hvern hátt sem það er gert.
Það er nefnilega fjölbreytilegt hvernig við tölum saman. Oftast er það með orðum, stundum með höfuðhreyfingu, stundum með líkamstjáningu, stundum með aumlegum hljóðum þegar okkur líður illa, stundum með hlátri eða jafnvel bara gleðikippum í líkamanum þegar okkur líður vel. Það sem skiptir máli í þessu öllu saman er í raun það að hverskonar manneskjur sem við erum, þá tjáum við okkur. Og ef við leggjum okkur fram þá höfum við öll einhverja möguleika á því að skilja hverja einustu aðra manneskju, hvernig svo sem sá skilningur er. Sum okkar tala ekki, sum okkar fá aldrei talað, sum okkar búa við fangelsi líkama síns, en okkur hinum ber skylda til þess að skilja. Og í raun held ég að það sé ein af grundvallarskyldum mannsins að gera sitt besta til þess að skilja náunga sinn.
Og ég nefni skyldur, vegna þess að ég held að skyldan sé æðri réttinum. Því er nefnilega oft ruglað saman, hvað er réttur manns og hvað eru réttindi. Stundum finnst manni eins og það sé orðið þannig í hinum vestræna heimi að það sé farið að flokka allt undir réttindi. Það virðast vera einhversskonar réttindi að eiga, að fá, að taka, að eignast sem mest og að það séu sjálfsögð réttindi að hafa það á einhvern undarlega skilgreindan hátt betra en aðrir. Þessir aðrir sem við getum þá varla átt við einlæg samskipti, fyrst að dauðir hlutir koma upp á milli okkar. Þessi áhersla á rétt okkar til allra hluta er að mínu viti afskaplega röng.
Við höfum okkar sjálfsögðu mannréttindi. Þau eru til dæmis tíunduð í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu Þjóðanna:
"Það ber að viðurkenna, að hver maður sé jafnborinn til virðingar og réttinda, er eigi verði af honum tekin, og er þetta undirstaða frelsis, réttlætis og friðar i heiminum"
Hvað felur þetta í sér? Er þetta einhver skilyrðing þess að við höfum einhvern rétt á einhverjum stöðluðum lífsgæðum?
Onei, þessi yfirlýsing leggur okkur skyldur á herðar, þessi yfirlýsing segir okkur að okkur beri skylda til þess að virða náunga vorn hver svo sem hann er, hvernig svo sem húðlitur hans er, kynhneigð eða líkamlegt atgerfi, að okkur beri skylda til þess að reyna af öllum okkar mætti að gera veröldina fegurri og betri, með eitt einasta leiðarljós, sem er sátt og friður í heiminum.
John Lennon og Yoko Ono gerðu einu sinni sniðugan hlut, þegar þau voru í strigapoka í viku, að því er mig minnir, og bentu þannig á að ef við sæjum ekki hvert annað, þá værum við ekki eins fordómafull.
Fyrir um það bil 2000 árum sagði maður nokkur: " Elska skalt þú Drottin, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni, öllum mætti þínum og öllum huga þínum, og náunga þinn eins og sjálfan þig." (Lúkas; 10;27). Hann sagði líka: "Allt sem þér viljið, að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra (Matteus 7;12)"
Þarna erum við komin að mannréttindaumræðunni. Og ofbeldinu. Sem maður stendur stundum að því er manni virðist máttvana gegn. Hvað get ég gert til þess að sporna við því sem illt er gert í veröldinni? Hvað get ég, þessi litla manneskja sem ég er, gert? Jú ég get reynt eftir fremsta megni að elska og að gefa. Og ég get vonað að með því verði eitthvað til sem hugsanlega heldur áfram út í veröldina, eitthvað sem skilar sér í þessu mannlífi sem svo ótrúlega oft virðist snúast um eitthvað sem engan vantar.
Og eitt get ég líka, ég get þakkað fyrir þennan dag, þessa stund sem ég er með ykkur, þar sem ég fæ að tala og tjá mig, þar sem ég fæ að segja nokkur orð og að vera ég. Það eru nefnilega mannréttindi sem af alltof mörgum eru tekin.
Einu sinni skrifaði ég litla bæn, hún er svona:
Bæn
Drottinn minn,
sem daginn
gefur okkur
og drauma,
þegar nóttin
virðist hlý,
Kenndu mér
að þakka þínar
gjafir og þiggja
veröldina
enn á ný.
Og enn hef ég í raun ekkert að segja. Ég er orðlaus. Ég hef ekkert talað um stríðin þarna úti. Ég hef ekkert sagt um heiminn, ég hef leyft mér að tala um manneskjuna.
Þarna úti eru manneskjur að drepa aðrar manneskjur, þarna einhversstaðar í næsta nágrenni er fólk að misþyrma öðru fólki, með þessu sem gengur þvert á það að vera manneskja, því sem gengur þvert á allt sem að við ættum að lifa fyrir, að gera lífið betra, fyrir alla, að elska náungann eins og sjálfan sig. En ég reyni og hérna stend ég og tjái mig. Með því sem ég get. Alveg eins og hver og ein einasta manneskja er þarna þar sem hún er og tjáir sig með því sem hún hefur. Í raun er ég bara þessi manneskja sem ég er og ekkert annað og það eru mannréttindi. En ég stend hérna líka vegna þess að ég hef þá trú að við, að mannskepnan eigi sér von, að við getum á einhvern hátt gert veröldina fegurri.
Ég hef enga undralausn á því hvernig við getum saman staðið að bættum mannréttindum, hvernig við getum í kvöld farið heim að sofa og treyst því að vakna á ný til veraldar sem býður upp á alla möguleika til fegurðar og gleði sem er þrátt fyrir allt miklu meiri og margfalt sterkari en ofbeldið og hið illa. En ég má tjá mig hér um mín hjartans mál, og það eru mannréttindi og það er dýrmæti sem okkur ber skylda til að hlúa að. Amnesty International hlúir að þessu dýrmæti, við erum öll jöfn, og rödd hvers og eins, hvernig svo sem hún birtist, hefur rétt á því að heyrast..
En af því að það er komið kvöld vil ég ljúka þessu með lítilli vögguvísu sem ég gerði handa litlu systur minni fyrir allmörgum árum síðan og bið ykkur góðrar nætur.
Vögguvísa
Núna skaltu leggjast
litla systir mín
og líta ekki af mér
eða á gullin þín
því nú er nóttin komin
og napur vindur hvín
og nú er líka styrjöld
með stóru vopnin sín
en legg þú aftur augun
og allt mun verða rótt
kuldinn úti hvílast
og kvöldið verða hljótt
því hjarta þitt er fagurt
og flestra ef að er sótt
en hatur er það eina
sem alltaf er ljótt.
Góða nótt og takk fyrir mig.
Einsöngur: 10.12.06. Einsöngvari: drsiggi
